Beyin Dalgası Cihazları Verileri Yapay Zeka Modeline Akıtıyor: Kullanıcıya Söylenmedi
Haberler

Beyin Dalgası Cihazları Verileri Yapay Zeka Modeline Akıtıyor: Kullanıcıya Söylenmedi

· 3 DK

Yazar: KOZBA

İçindekiler
  1. Somut vaka: Muse bandı
  2. Tek şirket değil, bir ekosistem
  3. Neden farklı bir gizlilik tartışması?
  4. Düzenleme tarafında ne var?
  5. Türkiye'deki kullanıcı için pratik not

Science dergisinin 4 Kasım 2026'da yayımlanan ve Pulitzer Center'ın AI Accountability Network'üyle ortak yürütülen araştırması, tüketici nöroteknoloji pazarında büyük bir onay boşluğunu gösteriyor: on milyonlarca saat EEG verisi toplandı ve bu verilerin önemli bölümü yapay zeka beyin modellerini eğitmek için kullanıldı.

Somut vaka: Muse bandı

İngiltere'nin Leicester kentinde yaşayan Adnan Jinnah, dört yılı aşkın süredir uykuya dalmakta zorlanıyor. Interaxon'un ürettiği Muse bandını her gece takıyor; sensörler beyin aktivitesini, kalp atışını ve beyne giden kan akışını ölçüyor, sabah uyku kalitesi raporu alıyor. Jinnah bunu faydalı buluyor.

Bilmediği şey, bandından gelen verilerin bir yapay zeka modelini eğitiyor olabileceğiydi. Interaxon, sektörde "beyin temel modeli" (brain foundation model) denen bir model üzerinde çalışıyor ve şirkete göre model şu ana kadar kullanıcılardan gelen yaklaşık 50 bin saat EEG verisiyle eğitildi. Veriler isim ve e-posta gibi kişisel bilgilerden arındırılmış. Şirket bu hacmi büyütmeyi planlıyor.

Sorun şu: Interaxon'un gizlilik politikası, kullanıcı verilerinin yapay zeka beyin modellerini eğitmek için kullanılabileceğini açıkça yazmıyordu. Science bunu sorduktan sonra şirket politikayı güncelledi. Pazarlama direktörü Nadia Kumentas, "Kullanıcıların açıkça bilgilendirilmesi gerektiğine katılıyoruz" diyor. Ancak Jinnah gibi kullanıcılar için iş işten geçmiş durumda: eğitim zaten yapılmıştı ve bir kullanıcı verisi yapay zeka sistemine gömüldükten sonra çıkarılması neredeyse imkânsız.

Tek şirket değil, bir ekosistem

Science bir yıl boyunca onlarca tüketici nöroteknoloji gizlilik politikasını inceledi, uzmanlar ve kullanıcılarla görüştü. Ortaya çıkan tablo, büyük ölçüde düzenlenmemiş küresel bir ekosistem: tüketici nöroteknoloji şirketleri on milyonlarca saat EEG verisi topladı ve birden fazla firma beyin temel modeli yarışında bu verileri kullanıyor. Dokuz tüketici nöroteknoloji ve yapay zeka yazılım şirketi böyle bir model üzerinde çalıştığını kamuya açıklamış durumda; başkaları da sessizce yapıyor olabilir.

Pazar da küçük değil: nöroteknoloji pazarının bu yıl yaklaşık 19,19 milyar dolar olduğu ve 2034'e kadar 33 milyar dolara yaklaşacağı tahmin ediliyor. Apple 2023'te EEG toplayabilen kulaklık için patent başvurusu yaptı; Meta geçen yıl bilekten kas sinyali okuyan Neural Band'i duyurdu.

Neden farklı bir gizlilik tartışması?

Vanderbilt Üniversitesi'nden hukuk ve biyolojik bilimler profesörü Owen Jones'un ifadesi bu farkı netleştiriyor: "Beyin sinyalleri kalp atışı değil. Onları izlemek anlamlı biçimde farklı. Beynimizin aktivitelerinin toplamıyız, diğer organlarımızın işlevlerinin toplamı hiçbir zaman olmadığımız gibi."

Teknik gerçeklik ise daha karmaşık. Tüketici cihazları klinik EEG başlıklarının basitleştirilmiş versiyonları: hastane cihazları 19-25 elektrot kullanırken tüketici ürünlerinde genellikle 1-6 elektrot var ve kafanın sınırlı bir bölgesini kapsıyor. EEG zamanlamayı iyi gösterir ama derin bölgelerdeki (amigdala, hipokampus, talamus) kaynağı konumlandırmakta zayıftır. Bu yüzden bazı uzmanlar tüketici verisinin düşünce okumaya yetmeyeceğini söylüyor. Roma Sapienza Üniversitesi'nden Pietro Aricò ise aksi yönde bir uyarı yapıyor: EEG düşünceleri okumasa da bilişsel durumlar hakkında anlamlı bilgi açığa çıkarabilir; yapay zeka analitiği geliştikçe kafa yüzeyinden toplanan veri düşünce, duygu ve kişilik özelliklerini çözmeye yetebilir.

Düzenleme tarafında ne var?

UNESCO ve OECD, tüketici sınıfı beyin-bilgisayar arayüzlerini özel bir endişe başlığı olarak işaretledi. Ekim ayında BM Genel Sekreteri António Guterres bir rapor sunarak nöroteknolojilerin hükümetlere insanların en mahrem düşüncelerine erişim verebileceği ve bunun insan hakları açısından tehdit oluşturduğu uyarısını yaptı.

Buna karşılık bazı şirketler farklı bir yol deniyor. Çinli MATRIX, kullanıcıların uyku verilerini "kiralayıp" gelir elde edebileceği NeuraMATRIX adlı bir pazar yeri kurmayı planlıyor. Mannheim Üniversitesi'nden Philipp Kellmeyer bu modelin onay sorununu hafifletebileceğini ama eşitsizliği derinleştirebileceğini söylüyor: geçim sıkıntısı çeken insanların biyolojik verilerini satmaya daha yatkın olması, insan onurunu zedeler.

Türkiye'deki kullanıcı için pratik not

Bu tür cihazları kullanıyorsanız üç şeye bakmanız gerekiyor: gizlilik politikasında "model eğitimi" veya "yapay zeka geliştirme" ifadesi geçiyor mu, verilerin üçüncü taraflarla paylaşımı tanımlanmış mı, ve hesabınızı silmek verilerinizin silinmesi anlamına geliyor mu. Araştırmanın gösterdiği gibi bu soruların cevabı çoğu zaman kullanıcı lehine değil.

Paylaş